Niektóre książki dostarczają czytelniczej przyjemności, inne poruszają emocje, a jeszcze inne skłaniają do refleksji i pozwalają spojrzeć na otaczający nas świat z zupełnie innej perspektywy. Do tej ostatniej kategorii zaliczam „Szklany klosz” Sylvii Plath. To przejmująca opowieść, która nie szuka łatwych pocieszeń ani gotowych odpowiedzi. Zamiast tego zaprasza mnie do niezwykle osobistego, momentami bolesnego świata młodej kobiety, coraz bardziej zagubionej we własnych myślach i oddalającej się od rzeczywistości. Przeczytałem tę powieść i muszę przyznać, że jej największa siła tkwi w autentyczności oraz odwadze, z jaką autorka podejmuje tematy, o których wciąż niełatwo rozmawiać.
I właśnie tutaj Sylvia Plath wykonuje niezwykłą pracę. Nie przedstawia swojej bohaterki jako osoby, która po prostu ma gorszy dzień, jest niezadowolona z życia albo nie potrafi docenić tego, co otrzymała. Pokazuje znacznie bardziej skomplikowany i trudny proces. Esther stopniowo traci kontakt z tym, co kiedyś sprawiało jej przyjemność. Rzeczy, które dla innych są naturalne i oczywiste, dla niej stają się obojętne albo wręcz przytłaczające. Świat nadal funkcjonuje, ludzie rozmawiają, śmieją się, snują plany, ale ona coraz częściej ma wrażenie, że znajduje się gdzieś obok. Jakby oddzielała ją od wszystkich niewidzialna bariera.
Tytułowy szklany klosz jest tutaj niezwykle sugestywnym symbolem. Wyobraźcie sobie, że możecie obserwować wszystko, co dzieje się wokół, ale nie potraficie naprawdę w tym uczestniczyć. Widzicie ludzi, słyszycie ich głosy, dostrzegacie kolory i wydarzenia, jednak wszystko dociera do was jakby z oddali. Powietrze staje się ciężkie, przestrzeń coraz bardziej ograniczona, a najprostsze czynności zaczynają wymagać ogromnego wysiłku. Właśnie tak wygląda rzeczywistość Esther. Klosz nie jest widoczny dla otoczenia, dlatego inni nie zawsze rozumieją, co właściwie się z nią dzieje. I to chyba jeden z najbardziej przejmujących elementów tej historii.
Autorka z dużą odwagą zagląda w miejsca, do których wielu pisarzy nie miało odwagi wtedy zaglądać. Pokazuje depresję, kryzys psychiczny, samotność i stopniowe tracenie kontroli nad własnym życiem. Nie robi tego poprzez przesadnie dramatyczne sceny czy emocjonalne deklaracje. Jej siłą jest obserwacja codzienności. Zwykłe rozmowy, spotkania, rodzinne oczekiwania i próby dopasowania się do otoczenia nabierają zupełnie innego znaczenia, kiedy patrzymy na nie oczami Esther. Czytelnik zaczyna rozumieć, że cierpienie psychiczne nie zawsze musi być widoczne na zewnątrz. Czasami człowiek uśmiecha się, rozmawia i wykonuje swoje obowiązki, a jednocześnie wewnętrznie przeżywa coś, czego nie potrafi nawet nazwać.
Warto również zwrócić uwagę na czasy, w których rozgrywa się akcja powieści. Lata pięćdziesiąte XX wieku to rzeczywistość pełna społecznych oczekiwań wobec kobiet. Od młodych dziewcząt wymagano określonego zachowania, odpowiedniego wyglądu, znalezienia męża i przygotowania się do roli żony oraz matki. Esther ma jednak własne ambicje. Chce pisać, rozwijać się, zdobywać wiedzę i samodzielnie decydować o swojej przyszłości. Nie zamierza bezrefleksyjnie podążać ścieżką wyznaczoną przez innych.
Jej rozterki dotyczą więc nie tylko osobistego kryzysu. To również opowieść o kobiecie, która próbuje znaleźć dla siebie miejsce w świecie mającym już gotowy pomysł na jej życie. Szczególnie mocno wybrzmiewa konflikt pomiędzy własnymi pragnieniami a tym, czego oczekuje społeczeństwo. Esther widzi wiele możliwości, ale jednocześnie czuje, że każda decyzja oznacza rezygnację z innych dróg. Chciałaby mieć wszystko, a zarazem nie potrafi odnaleźć się w żadnej z dostępnych ról. To bardzo ciekawy i nadal aktualny wątek.
Nie można też zapominać o autobiograficznym wymiarze tej powieści. Sylvia Plath czerpała z własnych doświadczeń, dzięki czemu historia Esther nabiera szczególnej autentyczności. Wiedza o życiu autorki oraz okolicznościach publikacji książki sprawia, że lektura staje się jeszcze bardziej poruszająca. „Szklany klosz” ukazał się w 1963 roku, na miesiąc przed samobójczą śmiercią pisarki. Trudno całkowicie odciąć tę informację od odbioru powieści. Nie chciałbym jednak sprowadzać wartości tej książki wyłącznie do tragicznej biografii jej autorki. To byłoby zdecydowanie zbyt mało. Plath stworzyła literacką opowieść, która potrafi przemówić również do osób niemających żadnej wiedzy o jej życiu.
Bardzo podoba mi się sposób prowadzenia narracji. Jest bezpośrednia, szczera, momentami ironiczna, a niekiedy wręcz zaskakująco lekka. To interesujący kontrast, ponieważ opisywane wydarzenia nie należą do łatwych. Esther potrafi dostrzegać absurd otaczającego ją świata, komentować zachowania innych i wychwytywać szczegóły, które umykają pozostałym bohaterom. Dzięki temu powieść nie zamienia się w jednostajny, przygnębiający zapis cierpienia. Jest w niej miejsce na inteligentny humor, obserwacje obyczajowe i refleksje, które potrafią zostać z czytelnikiem na długo.
Nie jest to jednak lektura, którą poleciłbym każdemu jako lekką odskocznię od codzienności. Wymaga skupienia i emocjonalnego zaangażowania. Niektóre fragmenty potrafią przytłoczyć, a historia Esther nie daje czytelnikowi łatwego komfortu. Nie znajdziemy tutaj prostego podziału na dobre i złe decyzje, ani recepty na uporządkowanie życia. Jest za to człowiek, jego lęki, pragnienia, słabości i walka o odzyskanie siebie.
Najbardziej poruszające jest dla mnie to, jak uniwersalna pozostaje ta opowieść. Choć od czasów Esther minęło wiele dekad, jej doświadczenia nadal mogą być bliskie kolejnym pokoleniom. Presja osiągania sukcesów, oczekiwania rodziny i otoczenia, porównywanie się z innymi, poczucie niedopasowania czy trudność w określeniu własnej drogi nie zniknęły wraz ze zmianą epoki. Dzisiaj również można mieć dobre wykształcenie, perspektywy, przyjaciół i pozornie poukładane życie, a mimo to czuć się zagubionym. I właśnie dlatego „Szklany klosz” nie stracił swojej aktualności.
Sylvia Plath napisała powieść, która nie pozostawia obojętnym. Nie epatuje cierpieniem, lecz pozwala zajrzeć do świata osoby, której codzienność stopniowo staje się coraz trudniejsza do udźwignięcia. Pokazuje, że za pozorami normalności może kryć się dramat, którego otoczenie nie dostrzega. Przypomina również, jak ważne jest zrozumienie drugiego człowieka i niewydawanie pochopnych ocen.
Czy polecam tę książkę? Zdecydowanie tak, choć z zastrzeżeniem, że nie jest to lektura łatwa emocjonalnie. To jedna z tych powieści, które nie kończą się wraz z zamknięciem ostatniej strony. Esther zostaje w pamięci, a jej historia skłania do zastanowienia się nad tym, jak często oceniamy innych wyłącznie na podstawie tego, co widzimy.
„Szklany klosz” to opowieść o samotności wśród ludzi, o marzeniach zderzających się z rzeczywistością i o próbie odnalezienia własnego miejsca w świecie. To również przypomnienie, że nie każdy, kto ma przed sobą wiele możliwości, potrafi z nich skorzystać, a nie każde cierpienie można dostrzec na pierwszy rzut oka.
Sylvia Plath stworzyła książkę, która mimo upływu lat nie traci swojej siły. Jej bohaterka nadal przemawia do czytelników, a tytułowy klosz pozostaje niezwykle trafnym obrazem niewidzialnej bariery oddzielającej człowieka od świata.
Dla mnie to ważne, mocne i potrzebne spotkanie z literaturą, która nie boi się trudnych tematów. Książka, którą warto przeczytać, przemyśleć i zachować w pamięci. Zdecydowanie zasługuje na miejsce na Czyt-NIKowej półce!
Książka pt. „Szklany klosz” ukazała się nakładem Wydawnictwa Marginesy

