Są podróże, które pozwalają poznać świat. Są też takie, które po latach stają się czymś znacznie więcej niż opowieścią o przemierzaniu kolejnych kilometrów. Stają się bezcennym zapisem rzeczywistości, która lada moment przestanie istnieć. Właśnie z takim doświadczeniem czytelniczym mamy do czynienia podczas lektury książki Bernarda Newmana „Rowerem na Wschód 1937”. To niezwykła wyprawa przez przedwojenną Europę, w której codzienność, humor, spotkania z ludźmi i osobiste obserwacje autora nabierają dzisiaj zupełnie innego znaczenia. Bo kiedy Newman wsiada na swój rower George, nie wie jeszcze, że świat, który przemierza, za dwa lata stanie na krawędzi katastrofy.
A my, mając świadomość tego, co wydarzyło się później, czytamy tę opowieść z wyjątkowym rodzajem emocji.
Bernard Newman nie jest typowym turystą, który odhacza kolejne miejsca na mapie, fotografuje zabytki i wieczorem wraca do wygodnego hotelu. To człowiek ciekawy świata, obdarzony błyskotliwym poczuciem humoru, sporą dawką ironii i charakterystyczną angielską powściągliwością. Jego towarzyszem podróży jest George – rower, który staje się niemal pełnoprawnym uczestnikiem wyprawy. Razem przemierzają tysiące kilometrów, odwiedzając kolejne państwa i poznając ludzi, których historie tworzą prawdziwe oblicze odwiedzanych miejsc.
Trasa prowadzi przez Holandię, nazistowskie Niemcy, Czechosłowację, Rumunię, aż do Rosji Sowieckiej. Już sam wybór kierunku robi wrażenie. W końcu mówimy o czasach, w których podróżowanie po Europie nie oznaczało jeszcze swobodnego przekraczania granic, a wyprawa na Wschód wymagała nie tylko kondycji, ale również odwagi, cierpliwości i umiejętności radzenia sobie w najróżniejszych okolicznościach.
Szczególnie spodobało mi się podejście Newmana do podróżowania. Autor świadomie rezygnuje z wygód, ponieważ zależy mu na czymś znacznie cenniejszym niż komfort. Chce zobaczyć prawdziwe życie. Nie interesuje go oglądanie świata zza hotelowego okna, w otoczeniu obsługi i europejskich standardów. Woli wiejskie gospody, chłopskie chaty, rozmowy z przypadkowo poznanymi ludźmi i sytuacje, których nie da się zaplanować. Doskonale rozumie, że właśnie tam kryje się autentyczność odwiedzanych miejsc.
I to jest jeden z największych atutów tej książki. Newman nie ogranicza się do opisywania krajobrazów czy zabytków. Interesuje go człowiek. Jego codzienne troski, przyzwyczajenia, sposób myślenia, poczucie humoru i stosunek do otaczającej rzeczywistości. Dzięki temu podróż nabiera wyjątkowej głębi. Czytelnik nie tylko przemieszcza się wraz z autorem przez kolejne kraje, ale przede wszystkim ma okazję zajrzeć do ich wnętrza.
Nie oznacza to oczywiście, że wszędzie jest idealnie. Newman potrafi dostrzegać absurdy, komentować napotkane sytuacje i z właściwą sobie ironią opisywać ludzkie zachowania. Jego poczucie humoru stanowi ogromną zaletę narracji. Nie ma tutaj przesadnego patosu ani prób udowadniania, że każda chwila podróży musi być wielkim odkryciem. Jest za to lekkość, naturalność i sympatyczny dystans. Autor potrafi rozbawić, zaskoczyć, a chwilami również skłonić do zastanowienia. Czytałem tę książkę z przyjemnością właśnie dlatego, że Newman nie próbuje być nieomylnym przewodnikiem po świecie. Jest przede wszystkim uważnym obserwatorem, który potrafi opowiedzieć o swoich doświadczeniach w sposób niezwykle zajmujący.
Szczególne emocje budzi jednak kontekst historyczny tej wyprawy. Rok 1937. Europa jeszcze funkcjonuje w rytmie codzienności. Ludzie pracują, prowadzą interesy, spotykają się w gospodach, rozmawiają o swoich problemach i planach. Na ulicach nie brakuje zwyczajnego życia. Jednocześnie nad kontynentem zaczynają gromadzić się ciemne chmury. W Niemczech umacnia się nazistowski reżim, Czechosłowacja coraz wyraźniej odczuwa zagrożenie, a sytuacja polityczna w Europie staje się coraz bardziej napięta.
Czytając relacje Newmana, trudno nie myśleć o tym, co nastąpi później. Szczególnie mocno wybrzmiewa świadomość, że odwiedzane przez niego miejsca już niedługo staną się świadkami wydarzeń, które na zawsze zmienią historię świata.
Dla polskiego czytelnika ta perspektywa ma dodatkowy wymiar. Newman przemierza przecież kraje, które już wkrótce odegrają dramatyczną rolę w historii naszego państwa. Niemcy i Związek Sowiecki zaatakują Polskę, a Słowacja wesprze niemiecką agresję. Rumunia natomiast stanie się miejscem, do którego po wrześniowej klęsce będą mogli ewakuować się polscy żołnierze i przedstawiciele władz.
Dlatego szczególnie interesujące jest spojrzenie na naszych przedwojennych sąsiadów z perspektywy człowieka, który nie przyjeżdża tam z polityczną misją ani z gotowym zestawem historycznych ocen. Newman obserwuje, rozmawia, poznaje i zapisuje swoje doświadczenia. Dzięki temu możemy zobaczyć Europę sprzed katastrofy. Europę, której granice, relacje i codzienność wkrótce zostaną brutalnie zmienione.
Bardzo ciekawym etapem wyprawy jest oczywiście Rosja Sowiecka. Samo dotarcie tam na rowerze robi wrażenie, ale jeszcze bardziej intryguje możliwość poznania państwa, które w tamtym czasie stanowiło dla wielu Europejczyków zagadkę. Newman przygląda się rzeczywistości sowieckiej, próbuje zrozumieć jej mechanizmy i konfrontuje swoje wyobrażenia z tym, co spotyka na miejscu. To szczególnie wartościowy fragment podróży, ponieważ pozwala spojrzeć na ówczesny Wschód oczami człowieka, który nie zadowala się powierzchownymi odpowiedziami.
Warto również docenić sam pomysł na konstrukcję tej opowieści. Dwutysięcznomilowa podróż nie jest jedynie pretekstem do przedstawienia kolejnych państw. To konsekwentnie realizowany projekt człowieka, który postanowił odwiedzić wszystkie kraje Europy. Każdy przejechany kilometr przybliża go do realizacji tego zamierzenia, a każda granica otwiera kolejny rozdział tej fascynującej przygody.
Nie ukrywam, że podczas lektury coraz częściej łapałem się na myśli, jak niezwykłą wartość mają takie zapiski. Dzisiaj możemy bez większego trudu odnaleźć informacje o przedwojennej Europie w podręcznikach, opracowaniach historycznych czy dokumentach. Jednak zupełnie czymś innym jest poznawanie jej poprzez codzienne doświadczenia podróżnika. Zamiast samych dat i politycznych decyzji otrzymujemy ludzi, miejsca, rozmowy i sytuacje. Historię, która nie jest jeszcze zamkniętym rozdziałem, lecz dzieje się na oczach autora.
I właśnie w tym tkwi siła książki Newmana. To nie tylko relacja z rowerowej wyprawy, ale również niezwykły dokument epoki. Dokument, który nabiera dodatkowego znaczenia wraz z każdą kolejną przeczytaną stroną.
„Rowerem na Wschód 1937” to propozycja dla miłośników podróży, historii, reportażu i literatury, która pozwala spojrzeć na przeszłość z nieco innej perspektywy. To także świetna okazja, by przekonać się, że czasami najciekawsze opowieści powstają wtedy, gdy człowiek rezygnuje z wygód, wsiada na rower i pozwala światu samemu opowiedzieć swoją historię.
Bernard Newman zabiera nas w podróż, która zaczyna się od rowerowego siodełka, ale kończy znacznie dalej – w refleksjach nad przemijaniem, historią i kruchością świata, który wydaje się stabilny, dopóki ktoś nie zdecyduje się go zburzyć.
Dwa tysiące mil. Kilka państw. Niezliczone spotkania. Jeden rower o imieniu George. I Europa, która jeszcze nie wie, że odlicza ostatnie spokojne chwile.
Moja czytelnicza rekomendacja? Zdecydowanie TAK! To jedna z tych podróży, w które warto wyruszyć, by zobaczyć nie tylko miejsca, ale przede wszystkim ludzi i świat, którego już nie ma. Newman udowadnia, że rower może być czymś znacznie więcej niż środkiem transportu. Może stać się przepustką do poznania historii, której nie da się opowiedzieć wyłącznie za pomocą dat i faktów.
Czyt-NIK poleca!!! Bo dobra literatura podróżnicza nie kończy się wraz z dotarciem do celu. Czasami dopiero po latach odkrywamy, jak daleko naprawdę nas zabrała.
Książka pt. „Rowerem na Wschód 1937” ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak Horyzont

