Czy można opowiedzieć historię wielkich odkryć geograficznych tak, aby czytelnik poczuł zapach morza, usłyszał skrzypienie pokładu statku i razem z żeglarzami wyruszył w nieznane? Roger Crowley w książce „Walka o przyprawy” udowadnia, że zdecydowanie tak! Co więcej, pokazuje historię, którą moglibyśmy znać z lekcji historii, ale przedstawia ją z zupełnie innej perspektywy. Perspektywy pachnącej… goździkami, gałką muszkatołową, potem, prochem i morską przygodą.
Doceniam „Walkę o przyprawy” i umieszczam ją na półce NIK – Najlepszych Interesujących Książek. Bo Roger Crowley zabiera mnie w literacką podróż, podczas której szybko okazuje się, że za wielkimi wyprawami, odkryciami i mapami nie stała wyłącznie ciekawość świata. Stały za nimi również pieniądze, ambicje, polityka i… przyprawy. Dzisiaj goździki czy gałka muszkatołowa są dla nas czymś zupełnie zwyczajnym. Możemy kupić je w sklepie, wrzucić do szuflady z przyprawami i przez chwilę nawet nie zastanawiać się nad tym, skąd właściwie pochodzą. Tymczasem kilkaset lat temu były to towary niezwykle cenne. Ich zdobycie potrafiło napędzać całe wyprawy, budować fortuny, rozpalać konflikty i prowadzić do walki o kontrolę nad całymi obszarami świata.
Autor skupia się przede wszystkim na rywalizacji Portugalii i Hiszpanii, które w XVI wieku próbowały zdobyć kontrolę nad drogami prowadzącymi do źródeł drogocennych przypraw. W książce pojawiają się więc wielkie nazwiska epoki, wielkie wyprawy i wielkie marzenia. Ale za nimi stoją konkretni ludzie – żeglarze, kupcy, żołnierze, dowódcy i awanturnicy, którzy często nie wiedzieli, czy kolejny dzień przyniesie im sławę, bogactwo, czy śmierć.
Crowley nie ogranicza się do suchego przedstawienia dat, nazwisk i kolejnych wydarzeń. Historia ma tutaj tempo. Ma emocje. Ma zapach morza i smak przygody. Są katastrofy statków, oblężenia, konflikty, niebezpieczne wyprawy i spotkania z ludźmi reprezentującymi zupełnie inne kultury. Czytając, można naprawdę poczuć, jak ogromnym przedsięwzięciem były wówczas dalekomorskie wyprawy. Dzisiaj wsiadamy do samolotu i po kilkunastu godzinach możemy znaleźć się na drugim końcu świata. Możemy sprawdzić pogodę, trasę, mapę, skontaktować się z kimś oddalonym o tysiące kilometrów. XVI-wieczny żeglarz miał do dyspozycji zupełnie inny świat. Mapy były niedoskonałe, wiedza ograniczona, a morze potrafiło w jednej chwili zamienić wielkie plany w katastrofę. A mimo to płynęli. Właśnie ta determinacja zrobiła na mnie ogromne wrażenie.
Roger Crowley pokazuje, jak w latach 1511–1571 rywalizacja o przyprawy przyczyniła się do połączenia odległych części świata i rozwoju morskich imperiów. Z perspektywy dzisiejszego czytelnika może brzmieć to niemal nieprawdopodobnie. A jednak to właśnie takie pozornie niepozorne towary jak goździki czy gałka muszkatołowa stały się jednym z elementów napędzających wielką zmianę. I nagle zwykła przyprawa przestaje być zwykłą przyprawą. Staje się powodem wyprawy. Staje się towarem wartym ogromnych pieniędzy. Staje się elementem politycznej gry. Staje się symbolem potęgi. A czasami staje się także powodem konfliktu.
To jedna z tych książek, po których zaczynamy inaczej patrzeć na rzeczy, które wcześniej wydawały nam się oczywiste. Szczególnie spodobało mi się to, że „Walka o przyprawy” nie zamyka się w jednym miejscu. Literacka podróż prowadzi nas z europejskich portów na bezmiar oceanów, na Wyspy Korzenne, ku Chinom, a nawet w okolice koła podbiegunowego. Przemieszczamy się wraz z bohaterami, poznajemy kolejne miejsca i obserwujemy, jak świat, który wcześniej wydawał się ogromny i podzielony na odległe krainy, zaczyna tworzyć coraz bardziej połączoną sieć. Ale ta historia ma również drugą stronę. I warto ją dostrzec. Wyprawy Europejczyków nie były wyłącznie romantycznymi podróżami odkrywców w poszukiwaniu nieznanych lądów. Za ambicjami i przedsiębiorczością szły również podboje, przemoc, walka o wpływy oraz próby podporządkowania sobie miejscowych społeczności i szlaków handlowych.
Crowley pokazuje więc proces, który miał ogromne konsekwencje dla kolejnych stuleci. To właśnie sprawia, że książka jest czymś więcej niż opowieścią o przyprawach. To opowieść o narodzinach świata, który w wielu aspektach znamy do dziś. O handlu. O globalizacji. O potędze mórz. O ambicjach państw. O pieniądzach. O tym, jak bardzo ekonomia potrafi wpływać na historię. I wreszcie o ludzkiej potrzebie przekraczania granic.
Ogromnym atutem książki jest styl Rogera Crowleya. Autor posiada tę rzadką umiejętność opowiadania historii w taki sposób, że fakty nie tworzą ściany dat i nazwisk. Przeciwnie – zaczynają żyć. Wydarzenia układają się w opowieść, którą chce się poznawać dalej. To szczególnie ważne w przypadku książek historycznych. Nie każdy czytelnik szuka przecież kolejnego podręcznika. Czasami chcemy po prostu usiąść z książką i dać się porwać historii. A Crowley zdecydowanie potrafi porwać.
Podczas lektury wiele razy łapałem się na tym, że patrzę na stojące w kuchni przyprawy i myślę: ile historii kryje się za czymś, co dzisiaj kosztuje kilka złotych? I chyba właśnie to lubię najbardziej w takich książkach. Dobra literatura faktu nie kończy się wraz z ostatnią stroną. Ona zostaje z nami. Zmienia sposób patrzenia na świat. Sprawia, że codzienne rzeczy zaczynają opowiadać własne historie.
„Walka o przyprawy” Rogera Crowleya jest dla mnie właśnie taką książką. To historia pełna wielkich wypraw, ryzyka, pieniędzy, polityki, katastrof i walki o wpływy, ale jednocześnie opowieść o ludziach, którzy odważyli się wypłynąć poza znany im świat. I chociaż od tamtych wydarzeń minęły setki lat, podczas lektury można poczuć, że ocean nadal jest ogromny, świat nadal pełen tajemnic, a człowiek nadal potrafi zrobić bardzo wiele, kiedy na horyzoncie pojawi się szansa na zdobycie czegoś naprawdę cennego. Roger Crowley zabrał mnie w fascynującą literacką podróż. Pokazał historię wielkich odkryć z perspektywy przypraw, handlu i ludzi gotowych zaryzykować wszystko, aby dotrzeć do ich źródeł.
Książka pt. „Walka o przyprawy” ukazała się nakładem Domu Wydawniczego Rebis
