Ernest Hemingway zabiera nas w podróż do świata, w którym życie nie rozpieszcza, szczęście bywa towarem luksusowym, a każdy kolejny dzień staje się walką o przetrwanie. To rzeczywistość Kuby i Florydy czasów wielkiego kryzysu oraz prohibicji. Świat pełen kontrastów, w którym bogaci przyjezdni korzystają z uroków słonecznych wybrzeży, podczas gdy miejscowi zmagają się z biedą, brakiem perspektyw i codziennymi problemami. Właśnie w takim otoczeniu rozgrywa się historia Harry’ego Morgana, bohatera powieści „Mieć i nie mieć”. Historia, która pod pozorem sensacyjnej opowieści o przemycie, niebezpiecznych rejsach i ryzykownych interesach skrywa znacznie głębszą refleksję nad ludzką godnością, nierównościami społecznymi i granicami moralnego kompromisu.
Harry Morgan nie jest człowiekiem, który marzy o wielkiej fortunie, luksusowych samochodach czy życiu wypełnionym przyjemnościami. Ma kuter, dzięki któremu zarabia na utrzymanie rodziny. Wynajmuje go zamożnym turystom, organizując wyprawy na ryby i zapewniając klientom rozrywkę. Pragnie przede wszystkim stabilizacji i możliwości uczciwego zarobienia na życie. Niestety, jeden z klientów okazuje się oszustem, a konsekwencje jego postępowania spadają właśnie na Harry’ego. Pozbawiony pieniędzy i źródła utrzymania mężczyzna zostaje postawiony pod ścianą. W świecie, w którym rachunki same się nie zapłacą, a rodzina potrzebuje środków do życia, dobre intencje nie wystarczą.
Morgan zaczyna więc podejmować decyzje, które stopniowo prowadzą go na coraz bardziej niebezpieczną drogę. Przemyt alkoholu, przewożenie ludzi i kolejne ryzykowne przedsięwzięcia stają się sposobem na zdobycie pieniędzy. Każdy następny kurs oznacza jednak nowe zagrożenia, a granica między koniecznością a świadomym łamaniem prawa zaczyna się zacierać. Harry nie jest kryształowym bohaterem, którego można bezwarunkowo podziwiać. To człowiek z krwi i kości, podejmujący trudne decyzje, czasami kierujący się rozsądkiem, a czasami desperacją. Właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że jego historia tak mocno przyciąga uwagę.
Hemingway z dużą przenikliwością pokazuje mechanizm, w którym człowiek zostaje zmuszony do przekraczania kolejnych granic, ponieważ okoliczności nie pozostawiają mu zbyt wielu możliwości wyboru. Czy Harry jest przestępcą, czy raczej ofiarą rzeczywistości, która nie daje mu szansy na uczciwe życie? Czy można potępiać człowieka, który ryzykuje własnym bezpieczeństwem, próbując zapewnić byt najbliższym? A może właśnie w takich sytuacjach najlepiej widać, jak niewiele znaczy moralność, kiedy na szali znajduje się przetrwanie rodziny? Autor nie podsuwa łatwych odpowiedzi. Pozostawia czytelnika z pytaniami, które wybrzmiewają jeszcze długo po odłożeniu książki.
Ogromną siłą tej powieści jest sposób przedstawienia rzeczywistości społecznej. Key West i okolice Kuby stają się przestrzenią, w której wyraźnie widać podział na tych, którzy mają pieniądze, oraz tych, którym nie wystarcza ich nawet na podstawowe potrzeby. Bogaci turyści mogą pozwolić sobie na beztroskę, przyjemności i korzystanie z uroków życia. Dla nich wyprawa kutrem to kolejna atrakcja wakacyjnego pobytu. Dla Harry’ego ten sam kuter oznacza możliwość zarobienia pieniędzy i utrzymania rodziny. Dwa światy funkcjonują obok siebie, ale ich mieszkańcy zupełnie inaczej postrzegają rzeczywistość.
I właśnie tutaj Hemingway pokazuje swoje krytyczne spojrzenie na kapitalizm i społeczne nierówności. Nie interesuje go wyłącznie opowiedzenie historii człowieka, który zszedł na przestępczą drogę. Znacznie ważniejsze staje się pokazanie przyczyn, które doprowadziły go do takiego położenia. System, który powinien dawać ludziom możliwość godnego życia, okazuje się bezlitosny wobec tych, którzy nie dysponują odpowiednimi pieniędzmi, znajomościami czy zabezpieczeniem finansowym. Bogaci mogą pozwolić sobie na błędy, natomiast biedni często płacą za nie najwyższą cenę. W takim świecie sprawiedliwość nie zawsze ma wiele wspólnego z prawem, a możliwość wyboru bywa przywilejem dostępnym tylko dla nielicznych.
Nie oznacza to jednak, że „Mieć i nie mieć” jest wyłącznie społecznym oskarżeniem. To również opowieść o męstwie, odpowiedzialności i ludzkiej wytrzymałości. Harry Morgan jest człowiekiem, który nie zamierza bezczynnie przyglądać się rozpadowi własnego świata. Walczy, podejmuje ryzyko i próbuje zachować kontrolę nad swoim losem. Jego postawa budzi jednocześnie podziw i niepokój. Bo przecież odwaga nie zawsze prowadzi do zwycięstwa, a determinacja nie gwarantuje szczęśliwego zakończenia. Czasami największą cenę płaci właśnie ten, który za wszelką cenę próbuje ochronić swoich bliskich.
Warto zwrócić uwagę na charakterystyczny styl Hemingwaya. Autor nie potrzebuje przesadnie rozbudowanych opisów ani długich wyjaśnień, aby zbudować napięcie i oddać emocje bohaterów. Jego proza jest oszczędna, surowa i konkretna. Dialogi mają naturalny rytm, a wydarzenia często mówią znacznie więcej niż bezpośrednie komentarze narratora. Pod powierzchnią pozornie prostych rozmów kryją się strach, frustracja, gniew i poczucie bezradności. Czytelnik musi sam dostrzec to, czego bohaterowie nie zawsze potrafią lub chcą wypowiedzieć na głos.
Interesująca jest również konstrukcja powieści, która nie przypomina klasycznej, równomiernie prowadzonej opowieści sensacyjnej. Hemingway przedstawia kolejne epizody i sytuacje, pozwalając nam stopniowo poznawać świat Morgana oraz ludzi, którzy go otaczają. Taka forma wymaga od czytelnika uważności, ale jednocześnie dobrze współgra z przedstawianą historią. Życie Harry’ego nie układa się przecież w uporządkowany ciąg wydarzeń. To raczej seria nieprzewidywalnych sytuacji, w których każda decyzja może przynieść zarówno szansę, jak i katastrofę.
Podczas lektury coraz wyraźniej dostrzegamy, że tytułowe „mieć” i „nie mieć” nie odnoszą się wyłącznie do stanu posiadania. To także dwa odmienne sposoby doświadczania świata. Posiadanie pieniędzy daje bezpieczeństwo, swobodę i możliwość decydowania o własnym losie. Ich brak oznacza zależność od innych, nieustanną niepewność i konieczność podejmowania ryzyka. Hemingway pokazuje, że bieda potrafi odebrać człowiekowi znacznie więcej niż materialne wygody. Może pozbawić go poczucia bezpieczeństwa, spokoju, a nawet możliwości pozostania wiernym własnym zasadom.
„Mieć i nie mieć” to powieść, która mimo upływu lat nie straciła swojej wymowy. Choć jej akcja rozgrywa się w realiach wielkiego kryzysu i prohibicji, poruszane przez autora problemy pozostają zaskakująco aktualne. Nierówności społeczne, ekonomiczne wykluczenie, wykorzystywanie słabszych i desperacka walka o godne życie to tematy, które nie należą wyłącznie do przeszłości.
Ernest Hemingway stworzył historię szorstką, momentami brutalną i pozbawioną sentymentalnych ozdobników. Nie próbuje upiększać świata ani usprawiedliwiać wszystkich decyzji swojego bohatera. Pokazuje człowieka uwikłanego w rzeczywistość, w której przetrwanie często wymaga zapłacenia wysokiej ceny. To właśnie dzięki temu opowieść o Harrym Morganie pozostaje tak przejmująca.
Czy polecam? Zdecydowanie tak! To kolejna literacka podróż do świata Ernesta Hemingwaya, która pozwala docenić jego umiejętność opowiadania o ludzkich losach bez zbędnego upiększania rzeczywistości. „Mieć i nie mieć” to coś więcej niż powieść sensacyjna. To przejmująca opowieść o człowieku, który próbuje zachować godność w świecie, w którym pieniądze coraz częściej decydują o tym, kto ma prawo do spokojnego życia. Książka skłaniająca do refleksji i przypominająca, że nie każdy ma takie same szanse na starcie. A czasami największym dramatem człowieka nie jest to, że nie ma wystarczająco dużo, lecz to, że musi ryzykować wszystkim, aby mieć choć tyle, by przetrwać.
Książka pt. „Mieć i nie mieć” ukazała się nakładem Wydawnictwa Marginesy

