Czy wiemy, co tak naprawdę dzieje się w naszej głowie? Dlaczego dostrzegamy jedne rzeczy, a inne umykają naszej uwadze? Skąd bierze się świadomość i co sprawia, że potrafimy nie tylko odbierać bodźce, lecz także myśleć o własnych myślach? Na te i wiele innych pytań próbuje odpowiedzieć Stanislas Dehaene w książce „Świadomość i mózg”. To fascynująca wyprawa do świata neuronów, procesów poznawczych i tajemnic ludzkiego umysłu, który mimo ogromnego postępu nauki wciąż potrafi zaskakiwać.
Przyznam szczerze, że temat świadomości może na pierwszy rzut oka wydawać się dość odległy od codziennych zainteresowań przeciętnego czytelnika. W końcu kto z nas zastanawia się każdego ranka, w jaki sposób mózg decyduje, co znajdzie się w centrum naszej uwagi? Zazwyczaj po prostu wstajemy, rozpoczynamy dzień, rozmawiamy, podejmujemy decyzje i reagujemy na otaczający nas świat. Nie zastanawiamy się nad mechanizmami, które umożliwiają nam wykonywanie tych wszystkich czynności. Dehaene zachęca jednak, aby na chwilę się zatrzymać i spojrzeć na siebie z zupełnie innej perspektywy.
Autor podejmuje się ambitnego zadania: przedstawia aktualny stan wiedzy na temat świadomości i pokazuje, jak naukowcy próbują uchwycić zjawisko, które każdy z nas zna z własnego doświadczenia, ale którego natura nadal pozostaje przedmiotem intensywnych badań. Nie wystarcza mu filozoficzne rozważanie nad tym, czym jest świadome istnienie. Sięga po eksperymenty, badania aktywności mózgu, złudzenia optyczne i obserwacje pozwalające lepiej zrozumieć, co dzieje się w naszej głowie, kiedy coś widzimy, rozpoznajemy, zapamiętujemy lub uświadamiamy sobie.
Jednym z największych atutów „Świadomości i mózgu” jest próba przełożenia skomplikowanych zagadnień na pytania, które potrafią zainteresować także osoby niezajmujące się zawodowo nauką. Dehaene nie ogranicza się do przedstawiania suchych faktów. Pokazuje, że badanie świadomości może prowadzić do zaskakujących wniosków dotyczących naszego codziennego funkcjonowania. To, co wydaje nam się oczywiste, w rzeczywistości bywa rezultatem niezwykle złożonej współpracy różnych obszarów mózgu.
Wyobraźmy sobie sytuację, w której patrzymy na zatłoczoną ulicę. Dociera do nas mnóstwo informacji: dźwięki samochodów, rozmowy przechodniów, kolory reklam, ruch i zmieniające się obrazy. Nie jesteśmy jednak świadomi wszystkiego jednocześnie. Nasz umysł musi wybierać, porządkować i nadawać znaczenie temu, co w danej chwili uznaje za istotne. Właśnie w tym miejscu Dehaene wprowadza czytelnika w zagadnienie świadomego dostępu do informacji.
Szczególnie interesująca jest przedstawiona przez niego teoria globalnej neuronowej przestrzeni roboczej. Brzmi poważnie? Owszem, ale kryje się za nią pomysł, który pomaga spojrzeć na mózg jak na niezwykle rozbudowany system współpracujących ze sobą elementów. Poszczególne procesy mogą przetwarzać informacje bez udziału naszej świadomej uwagi, lecz niektóre z nich zostają udostępnione szerszej sieci, dzięki czemu możemy je wykorzystać, opisać słowami, zapamiętać lub uwzględnić podczas podejmowania decyzji.
Autor przybliża ten mechanizm za pomocą porównania świadomości do rzecznika prasowego wielkiej instytucji, dysponującej personelem liczącym około stu miliardów neuronów. Każdy element tej organizacji uczestniczy w przetwarzaniu informacji, ale nie każda wiadomość trafia do głównego komunikatu. Świadomość pozwala wybrać to, co w danej chwili najważniejsze, i udostępnić wybrane informacje różnym procesom umysłowym. Dzięki temu nie musimy świadomie analizować każdego szczegółu otoczenia.
To obrazowe wyjaśnienie pokazuje, jak kreatywnie można opowiadać o nauce, nie rezygnując przy tym z jej istoty. Mnie szczególnie podoba się perspektywa, w której nasz mózg przestaje być tajemniczą maszyną, a zaczyna przypominać skomplikowaną organizację, w której nieustannie trwa selekcja informacji. Oczywiście metafora nie zastępuje naukowego wyjaśnienia, ale pomaga uchwycić sens przedstawianej teorii.
Kolejnym mocnym punktem książki są zagadnienia związane z percepcją i złudzeniami optycznymi. To właśnie one potrafią uświadomić nam, że widzenie nie jest prostym rejestrowaniem rzeczywistości. Mózg aktywnie interpretuje docierające do niego sygnały, wykorzystując dostępne informacje i mechanizmy przetwarzania. Czasami rezultat tej pracy zaskakuje, a nawet wprowadza nas w błąd. To fascynujące, że narzędzie, któremu zawierzamy w poznawaniu świata, nie działa jak zwykły aparat fotograficzny.
Dehaene przygląda się również językowi myśli i sposobom, w jakie mózg koduje informacje. Czy nasze myśli mają własną gramatykę? Jak przedstawiamy sobie pojęcia, zanim ubierzemy je w słowa? Czy to, co potrafimy nazwać, stanowi jedynie część tego, co jesteśmy w stanie przetworzyć? Takie pytania otwierają kolejne drzwi do poznawania ludzkiego umysłu. Jednocześnie przypominają, że procesy zachodzące w naszej głowie są znacznie bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać podczas zwyczajnej rozmowy.
Na uwagę zasługują także rozważania dotyczące rozwoju świadomości u noworodków. Próba ustalenia, kiedy pojawiają się jej określone przejawy, pokazuje, jak trudne jest badanie zjawiska, którego nie można po prostu zmierzyć jednym uniwersalnym wskaźnikiem. To samo dotyczy zagadnień związanych z zaburzeniami psychicznymi. Autor porusza temat schizofrenii i mechanizmów działania mózgu, skłaniając do zastanowienia się nad tym, jak delikatna może być równowaga procesów odpowiedzialnych za nasze postrzeganie, myślenie i interpretowanie rzeczywistości.
Ważne miejsce zajmuje również pytanie o sztuczną inteligencję. Czy wystarczy poznać zasady działania ludzkiego mózgu, aby stworzyć maszynę, która będzie naprawdę świadoma? A może inteligentne przetwarzanie informacji i subiektywne doświadczenie to dwie różne sprawy? Dehaene nie pozwala zapomnieć, że poznanie mechanizmów funkcjonowania umysłu ma znaczenie wykraczające daleko poza laboratoria. Dotyczy także przyszłości technologii i granic tego, co potrafimy zbudować.
Nie będę jednak udawał, że „Świadomość i mózg” jest lekturą, którą każdy pochłonie w jeden wieczór. To książka wymagająca skupienia. Pojawiają się w niej specjalistyczne pojęcia, naukowe koncepcje i opisy eksperymentów, przy których warto na chwilę zwolnić, aby uporządkować zdobyte informacje. Czytelnicy oczekujący lekkiej opowieści popularnonaukowej mogą momentami poczuć się przytłoczeni ilością wiedzy. Z drugiej strony właśnie ta szczegółowość pozwala dostrzec, jak wiele pracy wymaga poszukiwanie odpowiedzi na pytania dotyczące świadomości.
Najbardziej cenię w tej książce to, że nie sprowadza ludzkiego umysłu do prostego schematu. Dehaene pokazuje, jak nauka stopniowo odkrywa kolejne elementy układanki, a zarazem uświadamia, ile jeszcze pozostaje do zbadania. Nie otrzymujemy magicznego klucza, który nagle wyjaśnia wszystkie tajemnice świadomości. Dostajemy natomiast uporządkowaną opowieść o badaniach, hipotezach i próbach zrozumienia jednego z najbardziej niezwykłych aspektów naszego istnienia.
„Świadomość i mózg” to propozycja dla czytelników ciekawych świata, zainteresowanych psychologią, neurobiologią i pytaniami o naturę człowieka. To również książka dla tych, którzy lubią po lekturze spojrzeć na codzienne doświadczenia z nowej perspektywy. Bo przecież świadomość towarzyszy nam każdego dnia, choć rzadko zastanawiamy się, jak wiele procesów stoi za tym, że możemy powiedzieć: „Widzę”, „Myślę”, „Pamiętam” i „Jestem”.
Czy Stanislas Dehaene odkrywa wszystkie tajemnice ludzkiego mózgu? Nie. I chyba właśnie to jest w tej publikacji najbardziej intrygujące. Im więcej dowiadujemy się o pracy naszego umysłu, tym wyraźniej dostrzegamy, jak wiele pytań wciąż czeka na odpowiedź.
Czyt-NIK poleca!!! To wartościowa, pobudzająca ciekawość i intelektualnie inspirująca wyprawa w głąb ludzkiej świadomości. Nie jest to lektura dla każdego, ale czytelnicy gotowi na spotkanie z nauką otrzymają solidną porcję wiedzy i mnóstwo tematów do przemyśleń. A przecież właśnie takie książki potrafią sprawić, że po odłożeniu ostatniej strony świat, który dotąd wydawał nam się oczywisty, zaczyna wyglądać zupełnie inaczej. Tym razem największa tajemnica nie kryje się w odległej galaktyce ani w mrocznych zakamarkach nieznanej krainy. Znajduje się tuż pod naszą czaszką!
Książka pt. „Świadomość i mózg” ukazała się nakładem Wydawnictwa Copernicus Center Press
